« kthehu tek Botimet e Phoenix
Universiteti i Shkodrės "Luigj Gurakuqi" - Departamenti i Historisė
Romeo Gurakuqi
HISTORIA E KOHĖS SĖ RE (2)
(Qytetėrimi Perėndimor)
(1775-1871)
Phoenix Shkodra 2001
Biblioteka e tė Pėrkohshmes Kulturore "Phoenix"
Recensentė: Menduh Dėrguti, Dr. Paulina Hoxha
Redaktorė gjuhėsorė: Prof. As. Dr. Petrit Kotrri, Dr. Tefė Topalli, Willy Kamsi, Vinēens Marku, Mirela Kamsi.
Internet: http://www.kosova-info-line.de/phoenix
E-mail: romeo@unishk.albnet.net, phoenixshkodra@yahoo.com
© by Romeo Gurakuqi 2001
Tė gjitha tė drejtat janė tė rezervuara. Ndalohet kopjimi apo riprodhimi i pjesshėm apo i plotė me ēdo lloj mjeti apo forme, pa lejėn me shkrim tė autorit.
CIP Katalogimi nė botim BK Tiranė - Gurakuqi, Romeo
Historia e kohės sė re / Romeo Gurakuqi ; red. Petrit Kotrri etj. - Shkodėr : Revista Phoenix, 2001
V. 2 ; 17x23.5cm. - ( Biblioteka e tė Pėrkohshmes Kulturore "Phoenix"; 5)
V.2 : Qytetėrimi Perėndimor : 1775-1871. - 422f.
Bibliogr. ISBN 99927-690-4-1 94.99"1775/1871"(075.8)
Faqosja: Artur Luka, Voltana Ademi
Kopertina: Luigj Mila
Shtypur nė Shtypshkronjėn "Shkodra" Sh.p.k.
Shkodėr, Albania.
Parathėnie
Libri Historia e Kohės sė Re (Qytetėrimi Perėndimor) 1775-1871 ėshtė njė tekst universitar qė synon t'u japė studentėve tė specialitetit tė historisė tė universiteteve shqiptare, njė pamje tė pėrgjithshme tė historisė sė disa prej vendeve tė kontinentit Europian e SHBA, duke filluar me Revolucionin Amerikan dhe duke pėrfunduar me rėnien e Perandorisė sė Dytė nė Francė. Libri ėshtė njė sintezė e autorit, e bazuar nė disa dhjetra punime tė specialistėve tė ndryshėm tė kėsaj fushe, qė ai ka pasur mundėsi t'i studiojė gjatė 10 viteve punė si mėsimdhėnės i kėsaj lėnde nė Universitetin e Shkodrės "Luigj Gurakuqi". Veprat e shfrytėzuara nga autori janė pasqyruar tė plota nė bibliografinė nė fund tė kėtij libri.
Nė tekst shqyrtohen kėto dy epoka kryesore tė historisė botėrore: 1)Epoka e Revolucioneve, dhe, 2)Epoka e Nacionalizmit dhe e Revolucionit Industrial. Nė epokėn e parė, vėmendja ėshtė pėrqėndruar nė tri ngjarje kryesore: a) Revolucionin Amerikan; b) Revolucionin Francez; c)Epopenė Napoleoniane.
Revolucioni Amerikan sanksionoi mundėsinė e krijimit tė njė sistemi qeverisjeje tė bazuar jo mė nė njė shoqėri hierarkike rendesh, po nė parimin e barazisė sė tė gjithė njerėzve para ligjit. Revolucioni Amerikan, me njė fjalė, realizonte nė praktikė tė drejtat natyrore tė ēdo njeriu, lirinė, barazinė dhe kontrollin e tė qeverisurve mbi qeverinė. Por ky revolucion, thelbėsisht politik, pati edhe pasqyrimet e veta shoqėrore dhe, mbi tė gjitha, nė krijimin e bindjes udhėheqėse tė Revolucionit, se liria shkonte ngushtėsisht e lidhur me pronėn. Revolucioni Francez pėrbėnte shkakun e brendshėm tė pėrmbysjes sė Regjimit tė Vjetėr, qė i dha jetė njė lėvizjeje tė pėrgjithshme, e cila kėrkonte nė bazė tė bashkėjetesės politike dhe shoqėrore: lirinė, barazinė dhe vėllazėrimin e tė gjithėve, garancinė dhe pacėnueshmėrinė e pronės, laicitetin e shtetit, tolerancėn fetare, uniformitetin administrativ. Kėto parime u pėrhapėn nga Franca nė Europė nėpėrmjet armatave Napoleoniane. Pėrndryshe, epoka e dytė, ajo e Nacionalizmit dhe e Revolucionit Industrial, mund tė konsiderohet nė mėnyrė sintetike si epoka nė tė cilėn u trondit pėrfundimisht Europa e vjetėr e aristokracisė, e monarkive absolute, e shoqėrive tė Regjimit tė Vjetėr, por nė tė cilėn u shpall njėkohėsisht Europa e borgjezisė, e kombeve, e regjimeve liberale, konsitucionale dhe parlamentare. Pikėrisht nė kėtė epokė tė dytė u realizuan edhe proceset e bashkimit tė Italisė dhe Gjermanisė dhe u konfirmua uniteti i kombit amerikan.
Autori ėshtė pėrqėndruar kryesisht nė historinė politike tė disa prej vendeve perėndimore dhe Rusisė, por njėkohėsisht ka dhėnė edhe disa aspekte tė zhvillimit ekonomik dhe shoqėror. Vend tė veēantė nė libėr zėnė zhvillimi i rrymave ideologjike tė kohės dhe disa prej zhvillimeve mė tė rėndėsishme tė marrėdhėnieve ndėrkombėtare tė periudhės.
Autori gjen rastin tė falenderojė tė gjithė ata qė ndihmuan nė pėrgatitjen e kėtij botimi, e konkretisht recensentėt: Menduh Derguti dhe Paulina Hoxha; redaktorėt gjuhėsorė: Petrit Kotrri, Tefė Topalli, Willy Kamsi, Vinēens Marku, Mirela Kamsi pėr punėn e kujdesshme dhe profesionale; si dhe realizuesit e punės pėrfundimtare faqosėse dhe grafike: Artur Luka, Voltana Ademi dhe Luigj Mila. Autori dėshiron tė theksojė veēanėrisht punėn e kujdesshme saktėsuese, plotėsuese dhe recensuese tė profesorit tė tij, z. Menduh Dėrguti, e cila i ka dhėnė punimit garancinė e domosdoshme.
Libri ėshtė vetėm pjesa e dytė e njė projekti tė plotė tė pasqyrimit tė Historisė sė Kohės sė Re, qė autori do ta pėrmbyllė nė bashkėpunimin me kolegėt e tij nė periudhėn e ardhshme. Autori, sė bashku me Prof. Menduh Dėrguti do t'i paraqesin shumė shpejt studentėve shqiptarė edhe Historinė e Kohės sė Re (3) (Qytetėrimi Perėndimor), 1871-1918.
Libri ėshtė i pari mė kėtė subjekt qė botohet pas vitit 1991 dhe bėn pjesė nė projektin e ristrukturimit mbi kritere shkencore tė teksteve tė Historisė sė Pėrgjithshme tė universiteteve shqiptare.
"Phoenix"
Tabela e lėndės
Parathėnie
1 Lufta pėr pavarėsi e kolonive angleze tė Amerikės Veriore Themelimi i Shteteve tė Bashkuara tė Amerikės 7
1.1 Kolonitė angleze nė Amerikėn Veriore 7
1.2 Mosmarrėveshjet nė mes kolonive dhe Anglisė 10
1.3 Revolucioni dhe pavarėsia e kolonive 14
1.3.1 Shenjat paralajmėruese tė Revolucionit 14
1.3.2 Kryengritja dhe zhvillimet e saj tė para 16
1.3.3 Lufta nė Jug 26
1.4 Bisedimet pėr paqe dhe Paqja e Parisit 29
1.5 Revolucioni Politik 30
1.6 Problemet e Konfederatės pas Shpalljes sė Pavarėsisė 33
1.7 Kuvendi Kushtetues 35
2. Revolucioni Francez i shekullit xviii 42
2.1.1 Shkaqet e Revolucionit 42
2.1.2 Kushtet e shoqėrisė franceze para Revolucioni 43
2.2 Ndikimi i mendimtarėve tė mėdhenj francezė, Iluminizmi 51
2.3 Gjendja politike e Francės para Revolucionit 59
2.4 Franca, nga mbledhja e Pėrfaqėsisė sė Pėrgjithshme deri nė kostituimin e Asamblesė Kombėtare 62
2.4..1 Veprimet e shtresave popullore 65
2.4.2 Reformat e para tė Asamblesė Kombėtare 67
2.4.3 Ndryshimet Kushtetuese 70
2.4.4 Regjimi adminstrativ dhe gjyqėsor 71
2.4.5 Politika ekonomike 73
2.4.6 Konflikti me Kishėn 74
2.5 Revolucioni Francez dhe qendrimi i shteteve Europiane. Faza e Dytė e Revolucionit, 1792 78
2.5.1 Jehona ndėrkombėtare e Revolucionit 78
2.5.2 Franca nė Luftė (prill 1792) 78
2.5.3 Fillimi i Fazės sė Dytė tė Revolucionit: 10 gusht 1792 81
2.6 Faza e Dytė e Revolucionit, Republika Franceze 1792-1794 85
2.6.1 Konventa Kombėtare 85
2.6.2 Drejtimet e veprimtarisė politike tė "Malit" 87
2.6.3 Programi i Konventės, 1793-1794: Terrori 89
3. Franca postrevolucionare nė periudhen e Republikės Borgjeze Termidoriane dhe Direktoratit 94
3.1 Republika Borgjeze Termidoriane 94
3.2 Qeveria e Direktoratit 97
3.3 Politika e grushteve tė shtetit dhe roli i ushtrisė 100
4 Eksportimi i revolucionit dhe Epoka Napoleoniane 103
4.1 Eksportimi i revolucionit 103
4.1.1 Politika e jashtme e Direktoratit 103
4.1.2 Kontrolli francez i Italisė dhe ekspedita e Egjyptit 105
4.2 Napoleon Bonaparti: nga Konsullati drejt Perandorisė 109
4.3 Napoleoni dhe hegjemonia franceze nė Europė 115
4.4 Perandoria Napoleoniane, nga momenti i ngritjes mė tė lartė deri nė rėnien finale 121
5 Epoka e Restaurimit nė Europė 127
5.1 Konsiderata tė pėrgjithshme mbi epokėn e Restaurimit 127
5.2 Situata para Kongresit tė Vjenės 129
5.3 Objektivat kryesore tė restaurimit nė Kongresin e Vjenės, 1814-1815 131
5.4 Vendimet e Kongresit tė Vjenės 134
5.5 Aleanca Katėrpalėshe dhe Aleanca e Shenjtė 138
5.6 Kongresi i Aix-la-Chapelle 140
5.7 Kongresi i Troppau-s, Tetor 1820 142
5.8 Kongresi i Laibach, janar 1821 143
5.9 Kongresi i Veronės, Tetor 1822 144
5.10 Politika e jashtme e Canning dhe prishja pėrfundimtare e sistemit tė kongreseve 145
5.11 Rrymat ideologjike nė dhjetėvjeēarėt e parė tė shekullit XIX, Romantizmi dhe teoricienėt e restaurimit 146
6 Revolucioni Industrial dhe ndikimi i tij mbi shoqėrinė Europiane 153
6.1 Disa konsiderata tė pėrgjithshme 153
6.2 Rritja e Popullsisė 154
6.3 Fillimi i Revolucioni Industrial nė Britani tė Madhe 156
6.4 Pasojat sociale tė Revolucionit Industrial 160
6.5 Zhvillimi i klasave tė mesme 162
6.6 Liberalizmi ekonomik 164
7 Britania e Madhe nė Epoken e Restaurimit
nga sundimi i aristokracisė drejt Demokracisė 167
7.1 Sundimi i Torėve, 1815-1830, Pėrpjekja pėr liberalizimin e jetės 167
7.2 Reforma Parlamentare, Liria e tregtisė dhe Çartizmi, 1830-1848 173
7.3 Mbretėresha Viktoria 180
7.4 Kisha nė Angli 181
7.5 Liberalizmi dhe demokracia nė Angli 182
8 Austria, Prusia dhe bota gjermane nga viti 1815 deri mė 1848.185
8.1 Konfederata gjermane- njė rend nėn ombrellen e reaksionit (1815-1830) 185
8.1.1 Austria 186
8.1.2 Nė mbretėrinė e Prusisė 190
8.1.3 Pjesa tjetėr e Gjermanisė - Gjermania e Tretė 192
8.2 Prusia, Austria e bota gjermane 1830-1848 193
8.3 Liberalizmi dhe origjina e idesė sė shtetit nacional nė Gjermani 197
9 Franca nė Periudhėn e Restaurimit dhe Monarkisė sė Korrikut 202
9.1 Organizimi ekonomik dhe shoqėror i Francės nė periudhėn e Restaurimit 202
9.1.1 Pasojat e Revolucionit 202
9.1.2Organizimi ekonomik 203
9.1.3 Organizimi shoqėror 204
9.2 Monarkia Borbone 1814-1830 205
9.3 Luigj Filipi dhe Monarkia e Korrikut, 1830-1848 211
9.4 Fillimet e Socializmit 218
10 Formimi i forcave politike rilindase nė Itali 221
10.1 Ekonomia e shteteve italiane nga viti 1830 deri nė vitin 1848 221
10.2 Lėvizjet e vitit 1831 dhe pasojat e dėshtimit tė tyre 225
10.3 Xhuzepe Macini dhe Macinizmi 226
10.4 Tė moderuarit, neoguelfistėt dhe demokratėt federalistė 230
10.5 Shtetet italiane midis pėrpjekjeve pėr reforma dhe shtypjes politike, para vitit 1846 236
10.6 "Miti" i Papa Piut IX dhe pėrforcimi i rrymave reformatore antiaustriake 240
11 Revolucionet e vitit 1848 nė Europė 242
11.1 Shkaqet e revolucionit tė vitit 1848 242
11.2 Kriza ekonomike e viteve 1846-1847 249
11.2.1 Kriza industriale 250
11.2.2 Kriza tregtare 251
11.3 Kriza politike 252
11.4 Disa pėrgjithsime kryesore 254
11.5 Revolucioni i vitit 1848 nė Francė dhe rrjedhojat e tij 255
11.5.1 Pėrmbysja e Monarkisė sė Korrikut 256
11.5.2 Politika e Qeverisė sė Pėrkohshme, shkurt-prill 1848 258
11.5.3 Politika financiare e Qeverisė sė Pėrkohshme 259
11.5.4 Politika e Qeverisė sė Pėrkohshme, prill-dhjetor 1848 260
11.6 Revolucionet e vitit 1848 nė shtetet gjermane 263
11.6.1 Revolucioni nė Prusi 263
11.6.2 Parlamenti i Frankfurtit 265
11.6.3 Perandoria Austriake 270
11.7 Italia nė vitet 1848-1849 276
11.7.1 Shtetet Italiane para shpėrthimit tė Luftės sė Parė pėr Pavarėsi 276
11.7.2 "Restaurimi i Dytė" (1848-1849) 280
11.7.3 Piemonti Konstitucional: gjeneza e njė shteti modern 283
11.7.4 Cavour-i dhe Piemonti liberal dhe parlamentar 284
12 Franca nga Perandoria e Dytė nė Republikėn e Tretė 290
12.1 Lindja e Perandorisė sė Dytė nė Francė 290
12.2 Evolucioni i shoqėrisė franceze dhe rėnia e Napoleonit III 294
13 Dobėsimi i Marrėveshjes mes Fuqive Europiane dhe Lufta e Krimesė 300
13.1 Dobėsimi i Koncertit Europian 300
13.1.1 Periudha Revolucionare 300
13.1.2 Periudhe pas Revolucionare 301
13.2 Lufta e Krimesė 302
13.3 Traktati i Paqes i Parisit, 1856 310
13.4 E ardhmja e Koncerti Europian 311
14 Britania e Madhe nė vitet 50' dhe 60' tė shekullit XIX 314
14.1 Karakteristikat e pėrgjithshme tė zhvillimit tė Britanisė sė Madhe nė vitet 50' dhe 60' tė shekullit IX 314
14. 2 Politika e mosndėrhyrjės dhe problemet koloniale 316
14.3 Politikat partiake 318
14.4 Reforma Elektorale e vitit 1867 320
14.5 Reformat e Gladstone 321
14.6 Gladstone dhe problemi irlandez 322
15 Perandoria Austriake nė vitet 50' dhe 60' tė shekullit XIX.
Arritja e Kompromisit dhe formimi i Austro-Hungarisė 324
15.1 Perandoria Austriake pas revolucionit tė viteve 1848-1849 324
15.2 Emancipimi i fshatarėve tė varfėr dhe Revolucioni Industrial 325
15.3 Qeveria e Schwarzenberg-ut dhe Sistemi i Bach-ut 328
15.4 Problemet kombėtare nė Perandori 331
16 Perandoria Ruse nga viti 1789 deri mė 1870 333
16.1 Njė vėshtrim i shkurtėr i historik i Rusisė deri nė fillim tė shekullit XIX 333
16.2 Rusia nėn sundimine Aleksandrit I (1801-1825) 335
16.3 Rusia nėn Carin Nikolla I (1825-1855) 340
16.4 Rusia nėn sundimin e Aleksandrit II 342
17 SHTETET E BASHKUARA TĖ AMERIKĖS, 1800-1865 346
17.1 Evolucioni politik, shoqėror dhe ekonomik i Shteteve tė Bashkuara tė Amerikės pas shpalljes sė pavarėsisė 346
17.2 Ekspansioni territorial i SHBA dhe pėrparimi drejt Perėndimit 350
17.3 SHBA nė periudhėn e viteve 40', 50' tė shekullit XIX 353
17.4 Modeli amerikan i zhvillimit dhe shkaqet e luftės pėr shkėputje 359
17.5 Lufta e Ftohtė Civile 361
17.5.1 Ideologjia e Veriut 362
17.5.2 Arsyet e Jugut 364
17.6 Zhvillimi i Luftės Civile nė SHBA 364
17.7 SHBA pas Luftės Civile; Rindėrtimi dhe rritja industriale 368
18 Bashkimi i Italisė 370
18.1 Faktorėt ndėrkombėtare dhe roli i Piemontit nė procesin e bashkimit tė Italisė 370
18.2 Lufta e Dytė pėr Pavarėsi 371
18.3 "Ekspedita e tė Njėmijėve" 375
18.4 Shpallja e Mbretėrisė sė Italisė dhe vdekja e Cavour-it 379
18.5 Qeveritė e para tė sė "Djathtės Historike" (1861-1865) 381
18.6 Çlirimi i Venetisė dhe marrja e Romės 388
19 Bashkimi i Gjermanisė 393
19.1 Prusia pas vitit 1850 393
19.2 Konflikti Kushtetues 394
19.3 Idetė politike tė Oto fon Bismarkut 396
19.4 Problemi i Dukateve tė Schleswig, Holstein dhe Lauenburg 398
19.5 Ballafaqimi austro-prusian 399
19.6 Lufta Austro- Prusiane ose Lufta e Dytė pėr Bashkimin e Gjermanisė 401
19.7 Pasojat e Luftės Austro- Prusiane 403
19.7.1 Dualizmi nė Perandorinė Austriake 403
19.7.2 Tėrheqja e liberalizmit prusian 405
19.7.3 Konfederata e Gjermanisė Veriore 407
19.8 Lufta e Tretė pėr Bashkimin e Gjermanisė 408
19.8.1 Napoleoni III dhe ēėshtja gjermane 408
19.8.2 Kandidatura e Honezollernėve pėr fronin spanjoll 410
19.8.3 Lufta Franko Prusiane dhe pasojat e saj 411
Bibliografia 413
Tabela e Lėndės 417
© Phoenix - Qendra e Studimeve Shqiptare "Ernest Koliqi" Shkodėr & Bashkimi Katolik i Publicistėve Shqiptarė
http://www.phoenix-shkodra.de